RECAİZADE MAHMUT EKREM HANGİ EDEBÎ AKIMDAN ETKİLENDİ? BİR DÖNEMİN İÇİNDE YOLCULUK
1. Bölüm: Eski Bir Kitabın İçinden Gelen Soru
Arkadaşlar, bugün sizinle eski bir kitabın sayfaları arasında başlayan ve beni Osmanlı'nın son dönemlerine kadar götüren bir hikâyeyi paylaşmak istiyorum. Geçenlerde kitaplığımın arka rafında, sayfaları sararmış, kapağı yıpranmış bir edebiyat kitabına rastladım. Kitabı elime alıp rastgele bir sayfasını açtığımda karşıma Recaizade Mahmut Ekrem'in adı çıktı. Birkaç satır sonra da hepimizin edebiyat derslerinden hatırladığı o soru zihnimde belirdi: Recaizade Mahmut Ekrem hangi edebî akımdan etkilenmişti?
İlk akla gelen cevap elbette Realizm (gerçekçilik) ve natüralizm olmayabilir; çünkü Mahmut Ekrem'in edebî kişiliğini anlamak için romantizm, realizm ve Tanzimat edebiyatının geçiş dönemi özelliklerini birlikte değerlendirmek gerekir. Özellikle şiirlerinde ve estetik anlayışında romantizmin etkisi belirgindir. Bununla birlikte, edebiyatta gerçeklik, gözlem ve doğallık konularına verdiği önem, onun yalnızca tek bir akımla açıklanamayacağını gösterir.
Peki, bir yazarın hangi akımdan etkilendiğini bilmek, onun eserlerini anlamamız için yeterli midir? Yoksa yaşadığı toplumun değişimini, kişisel dünyasını ve dönemin tartışmalarını da hesaba katmalı mıyız?
Bu sorunun peşinden gitmek için hikâyemizin kahramanlarını tanıyalım.
İstanbul'da, eski kitapların ve ahşap evlerin hâlâ geçmişin izlerini taşıdığı bir semtte yaşayan üç arkadaşımız var: Tarihe meraklı, planlı hareket etmeyi seven Murat; insan ilişkilerindeki ayrıntıları fark eden, edebiyata gönül vermiş Selin; bir de her duyduğunu sorgulamadan kabul etmeyen, araştırmacı ruhlu Cem.
Bir akşam, üniversitenin edebiyat kulübünde Tanzimat edebiyatı üzerine bir tartışma düzenlemeye karar verdiler. Konuları da Recaizade Mahmut Ekrem olacaktı.
Murat masaya bir kâğıt koydu ve konuşmaya başladı:
“Bence meseleyi çözmek için önce tarihsel sıralamayı belirlemeliyiz. Tanzimat'ın ilk dönemini, ikinci dönemini, ardından Servetifünun'a geçişi inceleyelim. Böylece Ekrem'in edebî anlayışını hangi koşulların şekillendirdiğini daha net görürüz.”
Selin gülümsedi.
“Bu iyi bir başlangıç. Ama eserlerini yalnızca tarih sırasına koyarsak insanı kaçırabiliriz. Bir şairin doğaya, aşka, güzelliğe veya acıya bakışında yaşadığı çağın duygularını da görmemiz gerekiyor.”
Cem ise kitabın kapağını kapatıp araya girdi:
“Öyleyse önce şu soruyu cevaplayalım: Ekrem neden Batı edebiyatına yöneldi? Çünkü bir akımın etkisini anlamak için yalnızca eserlerine değil, o akımın hangi ihtiyaçlara cevap verdiğine de bakmalıyız.”
İşte o anda hikâyemizin asıl yolculuğu başladı.
2. Bölüm: Tanzimat İstanbul'unda Değişen Dünya
Yolculuğumuz bizi 19. yüzyıl İstanbul'una götürüyor. Osmanlı Devleti, askerî, siyasi ve toplumsal alanlarda büyük değişimlerin yaşandığı bir dönemden geçiyordu. Tanzimat Fermanı'nın 1839'da ilan edilmesiyle birlikte devlet yönetiminden eğitime, hukuktan edebiyata kadar pek çok alanda yenileşme arayışları hız kazanmıştı.
Batı'yla ilişkiler gelişiyor, yeni okullar açılıyor, gazeteler yaygınlaşıyor ve çeviri faaliyetleri edebiyat dünyasını dönüştürüyordu. Fransız edebiyatı özellikle aydınlar üzerinde güçlü bir etki oluşturuyordu. Roman, tiyatro, eleştiri ve yeni şiir anlayışları Osmanlı edebiyatına farklı anlatım imkânları kazandırıyordu.
Recaizade Mahmut Ekrem, 1847 yılında İstanbul'da doğdu. Devlet görevlerinde bulundu, eğitim alanında çalıştı ve edebiyat dünyasında önemli bir isim hâline geldi. Özellikle şiir, roman, tiyatro ve edebî eleştiri alanlarında eserler verdi. 19. yüzyılın ikinci yarısında Batılı edebiyat anlayışının Osmanlı edebiyatında yerleşmesine katkıda bulundu.
Hikâyemizde Murat, bu bilgileri kronolojik bir çizelgeye yerleştirirken Selin dönemin insanlarına odaklandı.
“Bir düşünün,” dedi Selin. “Yüzyıllardır belirli gelenekler içinde şiir yazan bir toplumdasınız. Bir anda başka bir dilin, başka bir kültürün edebiyatıyla karşılaşıyorsunuz. Bu, yalnızca yeni biçimler öğrenmek anlamına gelmez. Güzelliği, insanı ve duyguları farklı şekilde düşünmeye başlamak anlamına da gelir.”
Murat başını salladı.
“Doğru, ama bu değişimi anlamak için hangi eserlerin çevrildiğini, hangi yazarların okunduğunu ve edebiyatçıların nasıl eğitim aldığını da araştırmalıyız.”
İkisinin yaklaşımı birbirini tamamlıyordu. Murat değişimin nedenlerini ve sonuçlarını sistematik biçimde ortaya koyarken Selin, bu değişimin insanların dünyasında meydana getirdiği duygusal ve kültürel etkileri anlamaya çalışıyordu.
Cem de önemli bir ayrıntıyı hatırlattı:
“Batı edebiyatından etkilenmek, eski edebiyatı tamamen terk etmek demek değildir. Tanzimat sanatçıları çoğu zaman gelenek ile yenilik arasında bir denge kurmaya çalıştılar. Recaizade Mahmut Ekrem'i anlamak için de bu ikili yapıyı gözden kaçırmamalıyız.”
Peki sizce bir toplum yeni bir kültürle karşılaştığında kendi geleneklerini koruyarak değişebilir mi? Yoksa gerçek bir yenilik için geçmişten bütünüyle uzaklaşmak mı gerekir?
3. Bölüm: Romantizmin İzinde Bir Şair
Araştırmalarının ikinci gününde üç arkadaş, üniversite kütüphanesinin sessiz salonunda buluştu. Masanın üzerinde Recaizade Mahmut Ekrem'in şiirleri, edebiyat tarihi kitapları ve Tanzimat dönemi üzerine hazırlanmış notlar vardı.
Selin, şiir kitaplarından birini açarak konuştu:
“Bence Ekrem'in edebî kişiliğinde en dikkat çekici noktalardan biri, şiiri yalnızca toplumsal mesaj vermenin aracı olarak görmemesi. Şiirde güzelliğe, duyguya ve estetik değere önem veriyor.”
Murat hemen not aldı.
“Bunu romantizmle ilişkilendirebiliriz. Ancak romantizm, yalnızca duygusal şiir yazmak değildir. Bireyin iç dünyasına, hayal gücüne, doğaya ve kişisel deneyimlere verilen önem de bu akımın özellikleri arasında.”
Cem araştırdığı kaynaklardan birini gösterdi:
“Fransız romantizminin Victor Hugo gibi temsilcileri, edebiyatın duygu ve hayal gücüyle ilişkisini güçlü biçimde ortaya koymuştu. Osmanlı aydınları da Fransız edebiyatıyla kurdukları ilişkiler sayesinde bu anlayışlarla tanıştı. Ekrem'in estetik düşüncesini değerlendirirken bu kültürel aktarımı dikkate almalıyız.”
Recaizade Mahmut Ekrem'in özellikle şiir anlayışında romantizmin etkisi görülür. Doğa, güzellik, duygu ve bireysel duyarlılık onun şiir dünyasının önemli unsurlarıdır. Bunun yanında edebiyatta biçim, dil ve estetik değer üzerinde durması, onu yalnızca romantik duyguların şairi olarak değerlendirmememiz gerektiğini gösterir.
Ekrem, şiirde güzelliği önemseyen bir anlayışın savunucusuydu. Onun düşüncelerini anlamak için edebiyatın ahlaki veya toplumsal yararının yanında kendi estetik değerine sahip olabileceği görüşünü de hatırlamak gerekir.
Bu noktada hikâyemize küçük bir sahne ekleyelim.
Selin, kütüphanenin penceresinden dışarı baktı. Sonbahar yaprakları rüzgârla kaldırıma savruluyordu.
“Şimdi Ekrem'in yaşadığı dönemi düşünün,” dedi. “Bir yanda toplumun sorunlarını anlatmak isteyen sanatçılar, diğer yanda güzelliğin kendisini araştırmak isteyen şairler var. Bir insan hem yaşadığı toplumun meselelerine duyarlı olabilir hem de bir şiirin değerini yalnızca verdiği mesaja göre ölçmeyi reddedebilir.”
Murat kalemini bıraktı.
“Yani sanatın işleviyle sanatın estetik değeri arasında bir tartışma var.”
“Evet,” dedi Selin. “Ve bu tartışma bugün de devam ediyor. Bir romanın yalnızca bize doğruyu öğretmesi mi gerekir, yoksa bize başka insanların hayatlarını hissettirmesi de yeterli olabilir mi?”
Cem araya girdi:
“Belki de iyi bir eser, bunlardan yalnızca birini seçmek zorunda değildir. Fakat Ekrem'in önemi, sanatın güzellik boyutunu savunması ve bu konuda edebiyat çevrelerini etkilemesidir.”
Üç arkadaş, romantizmin Ekrem'in dünyasındaki yerini daha iyi anlamaya başlamıştı. Ancak önlerinde hâlâ çözülmesi gereken bir mesele vardı: Gerçekçilik bu hikâyenin neresindeydi?
4. Bölüm: Gerçekçilik Tartışması ve Yanlış Bilinenler
1. Bölüm: Eski Bir Kitabın İçinden Gelen Soru
Arkadaşlar, bugün sizinle eski bir kitabın sayfaları arasında başlayan ve beni Osmanlı'nın son dönemlerine kadar götüren bir hikâyeyi paylaşmak istiyorum. Geçenlerde kitaplığımın arka rafında, sayfaları sararmış, kapağı yıpranmış bir edebiyat kitabına rastladım. Kitabı elime alıp rastgele bir sayfasını açtığımda karşıma Recaizade Mahmut Ekrem'in adı çıktı. Birkaç satır sonra da hepimizin edebiyat derslerinden hatırladığı o soru zihnimde belirdi: Recaizade Mahmut Ekrem hangi edebî akımdan etkilenmişti?
İlk akla gelen cevap elbette Realizm (gerçekçilik) ve natüralizm olmayabilir; çünkü Mahmut Ekrem'in edebî kişiliğini anlamak için romantizm, realizm ve Tanzimat edebiyatının geçiş dönemi özelliklerini birlikte değerlendirmek gerekir. Özellikle şiirlerinde ve estetik anlayışında romantizmin etkisi belirgindir. Bununla birlikte, edebiyatta gerçeklik, gözlem ve doğallık konularına verdiği önem, onun yalnızca tek bir akımla açıklanamayacağını gösterir.
Peki, bir yazarın hangi akımdan etkilendiğini bilmek, onun eserlerini anlamamız için yeterli midir? Yoksa yaşadığı toplumun değişimini, kişisel dünyasını ve dönemin tartışmalarını da hesaba katmalı mıyız?
Bu sorunun peşinden gitmek için hikâyemizin kahramanlarını tanıyalım.
İstanbul'da, eski kitapların ve ahşap evlerin hâlâ geçmişin izlerini taşıdığı bir semtte yaşayan üç arkadaşımız var: Tarihe meraklı, planlı hareket etmeyi seven Murat; insan ilişkilerindeki ayrıntıları fark eden, edebiyata gönül vermiş Selin; bir de her duyduğunu sorgulamadan kabul etmeyen, araştırmacı ruhlu Cem.
Bir akşam, üniversitenin edebiyat kulübünde Tanzimat edebiyatı üzerine bir tartışma düzenlemeye karar verdiler. Konuları da Recaizade Mahmut Ekrem olacaktı.
Murat masaya bir kâğıt koydu ve konuşmaya başladı:
“Bence meseleyi çözmek için önce tarihsel sıralamayı belirlemeliyiz. Tanzimat'ın ilk dönemini, ikinci dönemini, ardından Servetifünun'a geçişi inceleyelim. Böylece Ekrem'in edebî anlayışını hangi koşulların şekillendirdiğini daha net görürüz.”
Selin gülümsedi.
“Bu iyi bir başlangıç. Ama eserlerini yalnızca tarih sırasına koyarsak insanı kaçırabiliriz. Bir şairin doğaya, aşka, güzelliğe veya acıya bakışında yaşadığı çağın duygularını da görmemiz gerekiyor.”
Cem ise kitabın kapağını kapatıp araya girdi:
“Öyleyse önce şu soruyu cevaplayalım: Ekrem neden Batı edebiyatına yöneldi? Çünkü bir akımın etkisini anlamak için yalnızca eserlerine değil, o akımın hangi ihtiyaçlara cevap verdiğine de bakmalıyız.”
İşte o anda hikâyemizin asıl yolculuğu başladı.
2. Bölüm: Tanzimat İstanbul'unda Değişen Dünya
Yolculuğumuz bizi 19. yüzyıl İstanbul'una götürüyor. Osmanlı Devleti, askerî, siyasi ve toplumsal alanlarda büyük değişimlerin yaşandığı bir dönemden geçiyordu. Tanzimat Fermanı'nın 1839'da ilan edilmesiyle birlikte devlet yönetiminden eğitime, hukuktan edebiyata kadar pek çok alanda yenileşme arayışları hız kazanmıştı.
Batı'yla ilişkiler gelişiyor, yeni okullar açılıyor, gazeteler yaygınlaşıyor ve çeviri faaliyetleri edebiyat dünyasını dönüştürüyordu. Fransız edebiyatı özellikle aydınlar üzerinde güçlü bir etki oluşturuyordu. Roman, tiyatro, eleştiri ve yeni şiir anlayışları Osmanlı edebiyatına farklı anlatım imkânları kazandırıyordu.
Recaizade Mahmut Ekrem, 1847 yılında İstanbul'da doğdu. Devlet görevlerinde bulundu, eğitim alanında çalıştı ve edebiyat dünyasında önemli bir isim hâline geldi. Özellikle şiir, roman, tiyatro ve edebî eleştiri alanlarında eserler verdi. 19. yüzyılın ikinci yarısında Batılı edebiyat anlayışının Osmanlı edebiyatında yerleşmesine katkıda bulundu.
Hikâyemizde Murat, bu bilgileri kronolojik bir çizelgeye yerleştirirken Selin dönemin insanlarına odaklandı.
“Bir düşünün,” dedi Selin. “Yüzyıllardır belirli gelenekler içinde şiir yazan bir toplumdasınız. Bir anda başka bir dilin, başka bir kültürün edebiyatıyla karşılaşıyorsunuz. Bu, yalnızca yeni biçimler öğrenmek anlamına gelmez. Güzelliği, insanı ve duyguları farklı şekilde düşünmeye başlamak anlamına da gelir.”
Murat başını salladı.
“Doğru, ama bu değişimi anlamak için hangi eserlerin çevrildiğini, hangi yazarların okunduğunu ve edebiyatçıların nasıl eğitim aldığını da araştırmalıyız.”
İkisinin yaklaşımı birbirini tamamlıyordu. Murat değişimin nedenlerini ve sonuçlarını sistematik biçimde ortaya koyarken Selin, bu değişimin insanların dünyasında meydana getirdiği duygusal ve kültürel etkileri anlamaya çalışıyordu.
Cem de önemli bir ayrıntıyı hatırlattı:
“Batı edebiyatından etkilenmek, eski edebiyatı tamamen terk etmek demek değildir. Tanzimat sanatçıları çoğu zaman gelenek ile yenilik arasında bir denge kurmaya çalıştılar. Recaizade Mahmut Ekrem'i anlamak için de bu ikili yapıyı gözden kaçırmamalıyız.”
Peki sizce bir toplum yeni bir kültürle karşılaştığında kendi geleneklerini koruyarak değişebilir mi? Yoksa gerçek bir yenilik için geçmişten bütünüyle uzaklaşmak mı gerekir?
3. Bölüm: Romantizmin İzinde Bir Şair
Araştırmalarının ikinci gününde üç arkadaş, üniversite kütüphanesinin sessiz salonunda buluştu. Masanın üzerinde Recaizade Mahmut Ekrem'in şiirleri, edebiyat tarihi kitapları ve Tanzimat dönemi üzerine hazırlanmış notlar vardı.
Selin, şiir kitaplarından birini açarak konuştu:
“Bence Ekrem'in edebî kişiliğinde en dikkat çekici noktalardan biri, şiiri yalnızca toplumsal mesaj vermenin aracı olarak görmemesi. Şiirde güzelliğe, duyguya ve estetik değere önem veriyor.”
Murat hemen not aldı.
“Bunu romantizmle ilişkilendirebiliriz. Ancak romantizm, yalnızca duygusal şiir yazmak değildir. Bireyin iç dünyasına, hayal gücüne, doğaya ve kişisel deneyimlere verilen önem de bu akımın özellikleri arasında.”
Cem araştırdığı kaynaklardan birini gösterdi:
“Fransız romantizminin Victor Hugo gibi temsilcileri, edebiyatın duygu ve hayal gücüyle ilişkisini güçlü biçimde ortaya koymuştu. Osmanlı aydınları da Fransız edebiyatıyla kurdukları ilişkiler sayesinde bu anlayışlarla tanıştı. Ekrem'in estetik düşüncesini değerlendirirken bu kültürel aktarımı dikkate almalıyız.”
Recaizade Mahmut Ekrem'in özellikle şiir anlayışında romantizmin etkisi görülür. Doğa, güzellik, duygu ve bireysel duyarlılık onun şiir dünyasının önemli unsurlarıdır. Bunun yanında edebiyatta biçim, dil ve estetik değer üzerinde durması, onu yalnızca romantik duyguların şairi olarak değerlendirmememiz gerektiğini gösterir.
Ekrem, şiirde güzelliği önemseyen bir anlayışın savunucusuydu. Onun düşüncelerini anlamak için edebiyatın ahlaki veya toplumsal yararının yanında kendi estetik değerine sahip olabileceği görüşünü de hatırlamak gerekir.
Bu noktada hikâyemize küçük bir sahne ekleyelim.
Selin, kütüphanenin penceresinden dışarı baktı. Sonbahar yaprakları rüzgârla kaldırıma savruluyordu.
“Şimdi Ekrem'in yaşadığı dönemi düşünün,” dedi. “Bir yanda toplumun sorunlarını anlatmak isteyen sanatçılar, diğer yanda güzelliğin kendisini araştırmak isteyen şairler var. Bir insan hem yaşadığı toplumun meselelerine duyarlı olabilir hem de bir şiirin değerini yalnızca verdiği mesaja göre ölçmeyi reddedebilir.”
Murat kalemini bıraktı.
“Yani sanatın işleviyle sanatın estetik değeri arasında bir tartışma var.”
“Evet,” dedi Selin. “Ve bu tartışma bugün de devam ediyor. Bir romanın yalnızca bize doğruyu öğretmesi mi gerekir, yoksa bize başka insanların hayatlarını hissettirmesi de yeterli olabilir mi?”
Cem araya girdi:
“Belki de iyi bir eser, bunlardan yalnızca birini seçmek zorunda değildir. Fakat Ekrem'in önemi, sanatın güzellik boyutunu savunması ve bu konuda edebiyat çevrelerini etkilemesidir.”
Üç arkadaş, romantizmin Ekrem'in dünyasındaki yerini daha iyi anlamaya başlamıştı. Ancak önlerinde hâlâ çözülmesi gereken bir mesele vardı: Gerçekçilik bu hikâyenin neresindeydi?
4. Bölüm: Gerçekçilik Tartışması ve Yanlış Bilinenler